3 Ağustos 2015 Pazartesi

Cumhuriyet'in İlk Kadın Milletvekilleri -1

Haydi bayanlar artık bize kafanızdan da bir şeyler doğurunuz

Kadınlara siyasi hakların verilmesi süreci tamamlandıktan sonra Atatürk dönemindeki 1935 yılı seçimlerinde Türk kadını ilk kez seçilme hakkını kullanmış ve Türkiye Büyük Millet Meclisi’ne 18 kadın milletvekili -bir tanesi 1936 yılında yapılan ara seçimle- girmiştir. Atatürk aslında o günlerin 16 milyon nüfuslu Türkiye’si için her 400 bin nüfusa karşılık bir aday olmak üzere 40 kadın aday istemiş ve fikrini dönemin İçişleri Bakanı Şükrü Kaya’ya kendi özel başlıklı kağıdına yazdığı “Seçimlerde Halk Fırkası adına aday gösterilecek kırk kadın isminin tespiti” notu ile iletmiştir. Bu sayının nasıl 18’e indiğini Şükrü Kaya şöyle anlatmaktadır:

“Atatürk, Büyük Millet Meclisi’ne kadınların kırk sandalye ile katılmasını arzu ediyordu. Özel notu ile de bu arzusunu tekrarlıyordu. Biz hükümet olarak sayıyı fazla bulduk. İlk olarak daha dengeli bir rakamı tercih ettik. Atatürk’ün bir özelliği de hükümetlerin tercihlerine değer vermesiydi. İyi hatırlıyorum. Bu tercihimizi kendisine hükümet adına arzettiğim zaman üzüntüsü her halinden belli oluyordu. Fakat ısrar etmedi. Hatta bir espri yaptı ‘Gelecek seçimlerde kadınlar, sayıları oranında Meclise girip kendi kabinelerini kurduklarında bakalım sen bakan olabilir misin?’ dedi.”
Kurun gazetesi

Cumhuriyetin ilk kadın milletvekilleri şunlardır:

Mebrûre Gönenç

Resmi kayıtlara göre 1900’de -aile içindeki sözlü aktarıma göre ise 1898- İstanbul’da doğmuştur.

İlköğrenimini Üsküdar Kız Sanayi Mektebi’nde yapmış, daha sonra Türkçe ve Fransızca olarak Beşiktaş İttihad-i Osmanî Mektebi’ne devam etmiştir. 1914 yılında girdiği Arnavutköy Amerikan Koleji’nden 1919 yılında mezun olmuştur.

İlk önce Beylerbeyi Kız Mektebi’nde Fransızca, arkasından Gedikpaşa Amerikan Mektebi’nde İngilizce ve Fen Bilgisi öğretmenliği yapmıştır. 1925-26 yılları arasında Türkiye’nin yerli mallarını tanıtmak amacıyla Karadeniz Vapuru’yla İskandinav ülkelerine kadar uzanan bir seyyar sergide görev almıştır.

1927 yılında Adana’da çalışan Dr. Ahmet Remzi Bey’le evlendiği için Adana’ya taşınmıştır. 1930 yılında ilk kadın azalar arasında Adana Belediye Meclisi’ne girmiştir. Daha sonraki seçimler de ise Mersin Belediye Meclisi üyeliğine seçilmiştir. Bu görevi sürdürürken 8 Şubat 1935 seçimlerinde milletvekili adayı olarak gösterilmiş ve 666 oy alıp V. dönem Afyonkarahisar milletvekili olarak TBMM’ye girmiştir.

Rumca, Fransızca ve İngilizce bilen Gönenç, VI. ve VII. dönemlerde de Afyonkarahisar milletvekili olarak meclise girmiştir.

Milletvekilliği sonrasında 1949 yılında Sağlık Bakanlığı’na bağlı bir kurum olan Körler Okulu ve Körler Derneği’nin başkanlığını yapmıştır. Kendi gözleri de çok ileri derecede bozuk olduğu için Türkiye’ye ilk defa Körler Alfabesi’nin getirilmesinde önemli rol oynamıştır. 6 Aralık 1981’de kalp yetmezliğinden dolayı
vefat etmiştir.

Hatı (Satı) Çırpan

Satı Hanım, 1890’da Ankara’nın Kazan Köyü’nde doğmuştur. Daha gencecik bir kadınken babası ölmüş ve babasından kalan miras için köyün zorbalarından olan Kara Yusuf ile çekinmeden mücadele etmiştir. Satı Kadın yaptığı bu mücadeleyi kazanınca adı Satı Ağa olarak anılmaya başlanmıştır. İstiklâl Harbi’nde ise boş durmamış ve orduya malzeme yetiştirmek için uğraşmıştır. Harf Devrimi’nden sonra açılan Millet Mektepleri’nde okuma-yazma öğrenmiştir. Kadınlara 1933 yılında muhtar seçme ve seçilme hakkının tanınmasından sonra babasından muhtarlık görevini devralmıştır. Muhtarlık görevini sürdürürken köyünün sorunlarını çözümlemek için çaba harcamış, köylünün dertlerine ortak olmuş, ata binip silah kuşanıp köyün inzibatına yardım etmiştir.

Satı Kadın, Türk kadınına siyasi hakların tanındığı günlerde Atatürk’ün Kızılcahamam’a gideceği haberini almış, evleri temizletmiş ve badanalatmış, şalvarını, cepkenini ve poşusunu giyerek Bitik Nahiyesi’ne gitmiştir. Atatürk, Bitik Nahiyesi’ne gelince Satı Kadın Atatürk’ün elini öpmüş ve Atatürk’ün yanından ayrılmamıştır. Bu sırada köylüler ayran getirmişler, fakat Atatürk’e vermeye cesaret edememişlerdir. O, köylülerin; “Seni astırır, kestirir, hiç korkun yok mu?”sözlerine aldırmadan; “Ondan insana fenalık mı gelir?” diyerek ayranı Atatürk’e ikram etmiştir. Atatürk ayranı içtikten sonra, Nahiye Müdürü; “Kazan Köyü Muhtarı.” diye Satı Kadın’ı Atatürk’le tanıştırmıştır. Atatürk Satı Kadın’a; “Muhtar mısın?”demiş, Satı Kadın da; “Muhtarım.” demiştir. Atatürk; “Hoşnut musun?” diye sorunca Satı Kadın; “Hoşnudum.” diye cevap vermiştir. Daha sonra Atatürk buradan ayrılmıştır. Yola devam ederken Atatürk; “İşte mebus olacak kadın.” diyerek, Nuri Conker’e Büyük Millet Meclisi’ne aza olarak girecek olan bu muhtarın adını ve köyünü kaydettirmiştir.

8 Şubat 1935 seçimlerinde 1273 oy alıp V. dönem Ankara milletvekili olarak TBMM’ye girmiştir. Milletvekili seçildikten bir süre sonra köyünden alınarak İsmet Paşa Enstitüsü’ne götürülmüş ve burada kendisine bluz, eldiven, çorap, fotin alınarak modern bir Türk kadını gibi giydirilmiştir.

Satı Kadın sadece V. dönem milletvekili olarak mecliste görev yapmıştır. Atatürk, Satı Kadın’ın adını Orta Asya Türkleri arasında ün yapan bir kadına izafen “Hatı” olarak değiştirmiştir. Milletvekilliği görevi bittikten sonra köyüne dönen Satı Kadın, 19 Mart 1956 tarihinde vefat etmiştir.

Türkan Örs Baştuğ

1900’de İstanbul Üsküdar’da doğmuştur. Bezmiâlem’i bitirdikten sonra İstanbul Üniversitesi felsefe şubesine girmiş ve buradan 1925’te mezun olmuştur. Felsefe şubesinin ilk kadın mezunlarındandır. Aynı yıl Boğaziçi (eski Feyziâtî) Lisesi’nde içtimaiyat, ruhiyet, mantık ve metafizik derslerini okutmuş ve bu okulun kızlar kısmının müdürlüğünü yapmıştır.1927’de bu işe ek olarak Kız Muallim Mektebi’nde üç ay, 1930’da İstanbul Kız Lisesi’nde üç ay felsefe derslerine vekaleten girmiştir. Boğaziçi Lisesi’ndeki görevini sürdürürken Cumhuriyet Halk Partisi tarafından milletvekili adayı olarak gösterilmiştir. 8 Şubat 1935 seçimlerinde 590 oy alarak V. dönem Antalya milletvekili olarak TBMM’ye girmiştir.

Fransızca bilen Baştuğ, VI. dönemde de Antalya’dan milletvekili seçilmiştir. Milletvekilliği görevi bittikten sonra 4 Ağustos 1943’te Ankara Atatürk Lisesi Felsefe öğretmenliğine atanmıştır. Bu görevden 5 Ekim 1963’te emekliye ayrılmıştır. Zamanının çoğunu toplantılar ve konuşmalar yaparak değerlendirmiş ve 27 Eylül
1975’te vefat etmiştir.

Sabiha Gökçül Erbay

1908’de Bergama’da doğmuştur. İstanbul’da Dârülmuallimât’ı bitirmiş ve daha sonra Dârülmuallimât-ı Aliye’nin ihzarî kısmından 1919’da mezun olmuştur. 19 Eylül 1919’da Edirne Kız Muallim Mektebi Türkçe öğretmenliğine tayin edilmiş ve bu görevden 21 Haziran 1920’de ayrılmıştır. 22 Ekim 1923’te İzmir Kız Muallim Mektebi’nde Türkçe öğretmenliği yapmaya başlamıştır. 3 Şubat 1924’te İzmir Kız Lisesi Terbiye-i Eftal öğretmenliği ve müdür muavinliğine, 13 Ekim 1924’te Adana Kız Muallim Mektebi Müdürlüğü ve Edebiyat öğretmenliğine, 1 Eylül 1925’te tekrar İzmir Kız Muallim Mektebi Türkçe öğretmenliğine, 1 Haziran 1927’de İzmir Kız Muallim Mektebi Edebiyat öğretmenliğine ve aynı okulun müdürlüğüne de 11 Kasım 1930’da tayin edilmiştir. Milletvekili seçilene kadar İzmir Kız Muallim Mektebi’ndeki görevlerini sürdürmüştür.

8 Şubat 1935 seçimlerinde Cumhuriyet Halk Partisi tarafından milletvekili adayı olarak gösterilmiş ve 1290 oy alarak V. dönem Balıkesir milletvekilliğine seçilmiştir. Sabiha Gökçül, birinci toplantı yılında TBMM Riyaset Kâtipliği’ne seçilmiş ve böylece bu görevi yapan ilk kadın milletvekili unvanını almıştır.

Sabiha Gökçül, 1939 seçimlerinde Balıkesir’den milletvekili seçilememiştir. Milletvekili görevini ve partiye olan sorumluluklarını yeterli şekilde yerine getirdiğini ifade eden Gökçül, Balıkesir’den milletvekili seçilememe nedeni olarak buranın yerlisi olmamasını göstermiştir.

VI. ve VII. dönemlerde Samsun’dan milletvekili seçilmiştir. Balıkesir milletvekilliği sonrası 16 Haziran 1939-10 Ağustos 1941 tarihleri arasında Erenköy Kız Lisesi’nde Edebiyat öğretmenliği yapmıştır. 1 Şubat 1947’de Ankara Gazi Lisesi Edebiyat öğretmenliğine atanmıştır. Burada 9 Ekim 1948’e kadar çalışmış ve daha sonra buradan emekli olmuştur. TBMM Özlük Müdürlüğü’nden öğrendiğimiz bilgiye göre Erbay, 31 Ağustos 1998’de vefat etmiştir.

Ayşe Şekibe İnsel

1886’da İstanbul’da doğmuştur. Gençlik yıllarını İstanbul’da geçirmiştir. İstanbul Kız Meslek Okulu’nda ve Alman Okulu’nda eğitim görmüştür. Alman okulunda eğitim gördüğü ve oğlunun eğitimi için bir süre Almanya’da kaldığı için Almanca bilmektedir. Milletvekili seçilmeden önce Bursa’nın İnegöl Kazası’nın İsaören köyünde çiftçilikle uğraşmıştır. 8 Şubat 1935 seçimlerinde Cumhuriyet Halk Partisi tarafından milletvekili adayı olarak gösterilmiş ve 1051 oy alarak V.dönem Bursa milletvekili olarak TBMM’ye girmiştir.

Şekibe İnsel’in politik yaşamı bu dönemle sınırlı kalmış, 29 Mart 1970 tarihinde vefat etmiştir.

Hatice Özgener

1865’de Selanik’te doğmuştur. Rumca bilen Özgener, ilkokulu Selânik’te Kırmızı Mektep’te okumuş ve İnâs Rüştiyesi’nin (Bayanlar Ortaokulu’nun) açılması üzerine bu okula devam etmiştir. 14 Ekim 1878’de Selânik İnâs Rüşdiye Mektebi öğretmen yardımcılığına atanmış ve bu görevi 1885 Eylül’ünün sonuna kadar sürdürmüştür. Bebek İnâs Rüşdîsi öğretmen yardımcılığı yaparken 1894 Eylül’ü sonunda istifa etmiştir. 14 Ağustos 1900’de aynı yerde Muallim-i Ulâlığa, 14 Ağustos 1911’de üstlendiği göreve resim öğretmenliğini de ekleyerek aynı yıl Kasım ayı sonuna kadar bu görevde bulunmuştur. Selânik’in Yunanlılarca işgal edilmesi dolayısıyla 14 Aralık 1912-19 Mart 1913 tarihleri arasında Menâtık-ı Harbiye maaşı almıştır. 20 Mart 1913’te İstanbul Dârülmuallimât Tarih öğretmenliğine, 22 Mart 1914’te Süleymaniye İnâs Rüşdiyesi, 9 Aralık 1914’te İstanbul Kız Sanayi Mektebi, 30 Mart 1915’te Kadıköy İnâs Dârüleytâm, 1 Şubat 1919’da Çağlayan Dârüleytâm müdürlüğüne, 1 Temmuz 1924’te Beykoz Dârüleytâm öğretmenliğine atanmış ve bu görevden 24 Ağustos 1924’te emekliye ayrılmıştır.

12 Ocak 1936 tarihinde yapılan ara seçimde Cumhuriyet Halk Partisi tarafından milletvekili adayı olarak gösterilmiş ve 370 oy alarak V. dönem Çankırı milletvekilliğine seçilmiştir. Milletvekilliği boyunca Sıhhat ve İçtimaî Muavenet Encümeni’nde çalışmıştır.

Milletvekilliği V. dönemle sınırlı kalan Özgener, 21 Şubat 1940’da vefat etmiştir.

Kaynak
Türkiye'de İlk Kadın Milletvekilleri, Sibel DUROĞLU (Yüksek Lisans Tezi)

Related Posts with Thumbnails Related Posts Plugin for WordPress, Blogger...